Invloeden uit het begin van de twintigste eeuw
De behoefte aan woningen
Athene kampte in het begin van de twintigste eeuw met een dringende behoefte aan woningen. De eerste bevolkingsgroei deed zich voor in 1922 als gevolg van de Grieks-Turkse bevolkingsuitwisseling. 1,5 miljoen vluchtelingen verlieten Turkije en werden naar Griekenland gestuurd. De bevolking van Athene groeide in slechts enkele maanden tijd van 200.000 naar 500.000. Tijdens de Tweede Wereldoorlog trokken ook Grieken vanuit het platteland naar de stad, waar de oorlog tot armoede leidde. Later, in de jaren vijftig, trokken 500.000 binnenlandse migranten naar Athene, waardoor de bevolking opnieuw verdubbelde. Als gevolg van deze twee migratiegolven was er in de hoofdstad een schrijnend tekort aan woningen.
De oplossing: Antiparochi
Antiparochi werd bedacht als een manier om huisvesting te vinden voor de nieuwe inwoners van Athene. Antiparochi betekent vrij vertaald „wederzijdse uitwisseling“. Het werkt als volgt: de grondeigenaar stelt een bouwperceel ter beschikking aan een aannemer, die er een flatgebouw op bouwt. In ruil daarvoor ontvangt de grondeigenaar een aantal appartementen in het voltooide gebouw. Op deze manier konden projectontwikkelaars projecten realiseren zonder zwaar te hoeven investeren in de aankoop van percelen. Tegenwoordig worden deze gebouwen „polykatoikia“ genoemd. Als u ooit in Athene bent geweest, bent u aan dit beeld gewend: hoge, uniforme betonnen flatgebouwen met identieke balkons, die zich uitstrekken zover het oog reikt.
Volgens Panos Dragonas, hoogleraar architectuur aan de Universiteit van Patras, bestond er geen specifieke wet die bepaalde dat deze transactie mocht plaatsvinden. Het Griekse volk bedacht dit zelf. De regering zag de vele voordelen en greep niet in. Er werden slechts enkele beperkingen opgelegd, zoals een maximum voor de hoogte van de appartementen en een verbod op bouwen op archeologische vindplaatsen. Het was de bedoeling van de Griekse regering om de bouw te stimuleren en zo de Griekse economie te versterken. Ook het belastingstelsel van destijds begunstigde nieuwbouw, omdat bij eigendomsoverdrachten (in tegenstelling tot nieuwbouw) een hoge belasting gold. Voor aannemers waren lage bouwkosten ideaal, omdat dit betekende dat zij geen grote lening nodig hadden om met de bouw te beginnen.
De voordelen van antiparochi
Dankzij het antiparochi-systeem konden duizenden Grieken werk vinden in de bouw en geld naar hun families op het platteland sturen. Tussen 1950 en 1977, toen het polikatoikia-systeem populair was, groeide de economie jaarlijks met 7,7%, waarmee Griekenland op de tweede plaats stond, na Japan. Dit is voornamelijk te danken aan de bouwsector. Sommigen beweren zelfs dat het antiparochi-systeem een einde maakte aan de burgeroorlog in Griekenland, die van 1946 tot 1949 woedde. Panos Dragonas, hoogleraar architectuur aan de Universiteit van Patras, stelt dat „antiparochi de gepolariseerde samenleving van de jaren veertig heeft omgevormd tot een brede middenklasse.” Er was dus geen reden voor conflict tussen rijk en arm. In plaats van rijke wijken en wijken voor de lagere klasse woonde iedereen samen in dezelfde gebouwen — de polikatoikies.
De nadelen van antiparochi
Dankzij dit snelle bouwsysteem kon de stad snel groeien, maar elke wijk zag er uiteindelijk hetzelfde uit. Liefhebbers van architectuur vonden het triest om te zien dat de neoklassieke herenhuizen werden vervangen door een muur van beton.
Overal balkons
In tegenstelling tot de meeste andere Europese steden wordt in Athene de balkonruimte optimaal benut. Sommige Grieken gebruiken ze voor spullen die binnen niet passen, terwijl anderen de ruimte inrichten met meubilair. De visueel meest aantrekkelijke balkons staan doorgaans vol met bloemen, potplanten en klimende clematis. Deze planten trekken soms kolibries, bijen en andere wilde vogels aan. Grieken die enige tijd in het buitenland doorbrengen, missen hun Griekse balkons en merken op dat het in andere steden, zoals Parijs, „zeldzaam is om een balkon te hebben – een bijna onbereikbare luxe“. Wanneer men door de grootste steden van Griekenland loopt en omhoog kijkt naar de flatgebouwen, is het moeilijk om een gebouw zonder balkon te vinden, zelfs in minder aantrekkelijke wijken. Waarom is dit het geval in Griekenland, en niet in andere Europese steden?
Architectonisch erfgoed
Panos Dragonas, hoogleraar architectuur en stedenbouw aan de Universiteit van Patras, geeft een architectonische verklaring. Dragonas zegt: „In de appartementsgebouwen uit het interbellum zien we de overgang van erkerramen naar kleine open balkons.” Met andere woorden: ruimtes die vroeger ramen waren, werden na de oorlog balkons. Sommige architecten gaan in hun redenering zelfs nog verder terug in de tijd. George Papadakis van architectenbureau Cadu stelt dat de architectuur in de oud-Griekse wereld altijd al overdekte buitenruimtes creëerde, zoals de antieke stoas en de hayiati.
In het hedendaagse Athene speelt het balkon uiteraard nog steeds een centrale rol in het leven van de inwoners. „De identiteit van de moderne Griekse stad wordt gevormd door de esthetiek van het balkon en al zijn accessoires”, aldus Papadakis. Het weer in Griekenland speelt duidelijk een rol bij de balkons die wij zien. In vergelijking met koudere klimaten in de rest van Europa en in de Verenigde Staten maken Grieken gedurende meer dagen per jaar gebruik van hun balkons. In andere steden ligt de nadruk bij het bouwen wellicht op het diep graven voor funderingen (minstens 6 voet diep om „onder de vorst“ te komen). De focus ligt dus op het bouwen in de diepte, niet op het bouwen „naar buiten toe“. Om deze reden is het gebruikelijk om kelders of souterrains te zien in Noord-Europese gebouwen.
Invloed van de Griekse eilanden
Eilanden zijn niet de enige plaatsen met witte gebouwen in Griekenland. Anafiotika is geen eiland, maar een wijk in Athene, net onder de Akropolis. De wijk wordt gekenmerkt door witgekalkte gebouwen, ramen met karakteristieke luiken in Cycladische stijl en geplaveide steegjes. De meeste kolonisten in de wijk Anafiotika kwamen in de 19e eeuw van het kleine Cycladische eiland Anafi. Anafiotika betekent letterlijk „klein Anafi“, en de bouwers uit deze wijk bouwden huizen die hun oude eilandwoningen nabootsten.
Waarom wit en blauw?
De keuze om de huizen wit te „schilderen“ was bovenal praktisch. Gezinnen leefden van het land, dus was het niet meer dan logisch om te bouwen met materialen die in de natuurlijke omgeving voorhanden waren. Oorspronkelijk werden de huizen op de eilanden gebouwd met donkere stenen. Als u een wandeling maakt door de belangrijkste dorpen op Mykonos, zult u ongetwijfeld enkele huizen zien die nog steeds in deze stijl zijn gebouwd. Steen was het logische bouwmateriaal, aangezien het overal voorhanden en gratis was. Omdat de stenen echter donker waren, absorbeerden ze het licht en liep de temperatuur binnen op tot ondraaglijke hoogten. Om hun ruimtes af te koelen, beschilderden ze de stenen met witkalk – een mengsel van kalk, zout en water – wat veel goedkoper was dan verf.
Waar kwam het blauw vandaan?
Ook hier geldt weer: zuinigheid staat voorop. De blauwe kleur is afgeleid van een reinigingsmiddel dat bekendstaat als „Loulaki“ (blauw poeder). Het lijkt op talkpoeder en was in vrijwel elk gezin te vinden. De merknaam verwijst tevens naar het kleurpigment „loulaki“, dat verwant is aan indigo. Door het te mengen met kalk ontstaat de helderblauwe kleur die wij vandaag de dag kennen op de witte huizen in Griekenland. Ook dit blauw was goedkoop.
