Van het oude Griekenland tot nu: de architectuur van Athene uitgelegd

Waarom ziet Athene er zo uit? Welke delen van de architectuur komen uit het oude Griekenland? Welke gebouwen zijn beïnvloed door trends van de afgelopen 100 jaar? Wat zijn de meest recente veranderingen in de architectuur van Athene?

Invloeden uit het oude Griekenland

Meubilair en decoratie

Veel huizen in Athene volgen tegenwoordig dezelfde decoratietrends als in het oude Griekenland. Huizen in het oude Griekenland waren spaarzaam ingericht. Riet of strooien matten werden vaak gebruikt om vloeren te bedekken, en de kamers konden eenvoudige houten krukken, tafels en bedden bevatten die gemaakt waren van gras of dierlijke producten zoals wol of veren. Hoewel niet al deze materialen nog steeds gangbaar zijn, zijn hout- en rietproducten nog steeds een populaire keuze in Athene. In het oude Griekenland hadden rijkere families misschien mozaïeken of schilderijen om hun huizen te versieren, maar over het algemeen gaven de Grieken er de voorkeur aan om hun rijkdom te laten zien door middel van sieraden, uitgebreide kleding en weelderige bijeenkomsten in plaats van interieurontwerp. Huizen in het oude Griekenland waren praktisch, bescheiden en vaak gedeelde ruimtes waar families woonden, werkten en hun dagelijkse bezigheden uitvoerden. Hun ware schoonheid lag niet in grandeur, maar in hun aanpassingsvermogen en functionaliteit.

Het huis als werkplek

Zou het kunnen dat het 'thuiskantoor' al door de oude Grieken werd uitgevonden, nog voordat er computers waren? Huizen in het oude Griekenland waren niet alleen plekken om te wonen, maar ook om te werken. Veel families hadden plekken die speciaal waren voor hun werk, of dat nu weven, kaas maken of sandalen repareren was. Deze dingen gebeurden vaak in de binnenplaats, op het platte dak of zelfs in het huis zelf. Rijkere families hadden misschien een werkplaats of winkel erbij, maar voor de meeste mensen waren werk en leven één in dezelfde ruimte. Hoewel het oude Griekenland bekend staat om zijn uitgebreide tempels en indrukwekkende openbare ruimtes, waren de gewone huizen veel functioneler. Deze huizen waren gebouwd om aan de behoeften van hun bewoners te voldoen en hadden vaak weinig luxe of decoratie. Ondanks de eenvoudige materialen en indeling waren deze huizen het centrum van het Griekse gezinsleven en weerspiegelden ze een cultuur die in de privésfeer meer waarde hechtte aan praktisch nut en vindingrijkheid dan aan weelde.

Dakornamenten

De akrokeramo (of acroterium in het Nederlands) is een opvallende, decoratieve tegel die aan de randen of hoeken van daken wordt geplaatst, vooral op frontons. Deze tegel heeft zowel een decoratieve als een functionele functie. Traditioneel worden akrokerama's gemaakt van klei of marmer en is de voorkant (het zichtbare oppervlak) versierd met reliëfmotieven, vaak abstract, zoals anthemia (gestileerde bloemmotieven). Deze decoratieve tegels waren een vast onderdeel van oude Griekse tempels, waaronder iconische bouwwerken zoals het Parthenon. Akrokerama sierden gebouwen gedurende het hele klassieke tijdperk en beleefden een heropleving tijdens de neoklassieke architecturale beweging in het Europa van de 19e eeuw. Dit architecturale kenmerk werd een handelsmerk van de Griekse neoklassieke stijl, die door alle sociale klassen werd omarmd, van bescheiden woningen tot grootse stedelijke herenhuizen.

Hoe werden akrokerama in de oudheid versierd?

De decoratieve motieven op akrokerama weerspiegelden vaak natuurlijke of mythische thema's. Veelvoorkomende ontwerpen waren: Bloemmotieven: palmetten, lotusbloemen, acanthusbladeren en wijnranken. Beschermende afbeeldingen: figuren zoals de Gorgon Medusa, waarvan werd aangenomen dat ze het kwaad afweerden. Kleurvariaties: ontwerpen werden afwisselend in zwart en rood geschilderd, wat hun artistieke expressie extra levendigheid gaf.

Wanneer beleefde Akrokerama een renaissance?

Het gebruik van akrokerama nam af na de val van de antieke wereld. De renaissance en het neoclassicisme zorgden echter voor een hernieuwde belangstelling voor deze architectonische elementen. In Griekenland viel deze heropleving samen met de bevrijding van het land in de 19e eeuw, waardoor Europese architecten akrokeramo opnieuw introduceerden in Griekse gebouwen. Akrokerama sierde koninklijke paleizen, kerken, openbare gebouwen en privéwoningen en verbond zo de moderne tijd met het klassieke erfgoed van Griekenland. Prominente Griekse keramisten, zoals D. Saris en A. Nastos, werkten samen met architecten zoals Ernst Ziller om een grote verscheidenheid aan ontwerpen te maken. Hoewel ze zich niet strikt aan de oude verhoudingen hielden, straalden deze moderne akrokerama's een unieke charme en gevoeligheid uit.

Wat gebeurde er met akrokerama in latere periodes?

Tijdens het Romeinse Rijk werd de productie van dakpannen meer gestandaardiseerd en economischer, wat leidde tot kleinere en eenvoudigere dakbedekkingselementen. In Noord-Europa werden dakbedekkingssystemen aangepast aan het koudere klimaat, met steilere hellingen en nieuwe soorten dakpannen, zoals "Bieberschwanzziegel" (beverstaartpannen). De gedetailleerde ontwerpen van akrokerama bleven in sommige delen van Europa bestaan, maar verdwenen geleidelijk en werden vervangen door meer functionele benaderingen. De neoklassieke beweging van de 19e eeuw, aangewakkerd door archeologische ontdekkingen, zorgde echter voor een hernieuwde waardering voor deze oude elementen. De industriële revolutie bracht gemechaniseerde productiemethoden met zich mee, die een revolutie teweegbrachten in de productie van dakpannen. Tegen het midden van de 19e eeuw maakten innovaties zoals hogedrukvormen en nauwkeurige vergrendelingssystemen lichtere, sterkere dakpannen mogelijk. In deze periode werden ook iconische ontwerpen geïntroduceerd, zoals de 'de Marseille'-dakpannen, die in Griekenland nog steeds populair zijn als 'Franse dakpannen'.

Invloed uit het begin van de 20e eeuw

De behoefte aan woningen

Athen had in het begin van de 20e eeuw dringend behoefte aan woningen. De eerste bevolkingsgroei vond plaats in 1922 met de Grieks-Turkse bevolkingsuitwisseling. 1,5 miljoen vluchtelingen verlieten Turkije en werden naar Griekenland gestuurd. De bevolking van Athene groeide in slechts enkele maanden tijd van 200.000 naar 500.000. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen ook Grieken uit het platteland, waar de oorlog voor armoede zorgde, naar de stad. Later, in de jaren 1950, verhuisden 500.000 interne migranten naar Athene, waardoor de bevolking opnieuw verdubbelde. Door deze twee migratieperiodes had Athene dringend behoefte aan woningen in de hoofdstad.

De oplossing: Antiparochi

Antiparochi werd bedacht als een manier om huisvesting te vinden voor de nieuwe inwoners van Athene. Antiparochi betekent zoiets als 'wederzijdse uitwisseling'. Het werkt als volgt: de grondeigenaar geeft een stuk bouwgrond aan een bouwer, die er een flatgebouw op bouwt. In ruil daarvoor krijgt de grondeigenaar een aantal appartementen in het voltooide gebouw. Op deze manier konden bouwers projecten ontwikkelen zonder veel te hoeven investeren in de aankoop van bouwgrond. Tegenwoordig worden deze gebouwen 'polykatoikia' genoemd. Als je ooit in Athene bent geweest, ben je gewend aan het uitzicht: hoge, uniforme betonnen flatgebouwen met uniforme balkons, zo ver het oog reikt. Volgens Panos Dragonas, hoogleraar architectuur aan de Universiteit van Patras, was er geen specifieke wet die deze transactie toestond. Het Griekse volk bedacht het zelf. De regering zag de vele voordelen en legde geen beperkingen op. Ze voegde slechts een paar restricties toe, zoals een limiet op de hoogte van de appartementen en een verbod op bouwen boven archeologische vindplaatsen. Het idee van de Griekse regering was om de bouw te stimuleren om de Griekse economie te versterken. Het belastingstelsel van toen was ook gunstig voor nieuwe gebouwen, omdat de overdracht van onroerend goed (in tegenstelling tot nieuwbouw) hoog belast werd. Voor aannemers waren lage bouwkosten ideaal, omdat ze dan geen grote lening nodig hadden om te beginnen met bouwen.

De voordelen van Antiparochi

Dankzij het antiparochi-systeem konden duizenden Grieken werk vinden in de bouw en geld naar hun families op het platteland sturen. Tussen 1950 en 1977, toen het polikatoikia-systeem populair was, groeide de economie met 7,7% per jaar, op Japan na de grootste groei. Dit was vooral te danken aan de bouwsector. Sommige mensen zeggen zelfs dat het antiparochi-systeem een einde maakte aan de burgeroorlog in Griekenland, die van 1946 tot 1949 woedde. Panos Dragonas, hoogleraar architectuur aan de Universiteit van Patras, zegt dat "antiparochi de gepolariseerde samenleving van de jaren veertig heeft veranderd in een brede middenklasse". Er was dus geen reden voor conflicten tussen arm en rijk. In plaats van rijke wijken en wijken voor de lagere klasse woonde iedereen samen in dezelfde gebouwen: de polikatoikies.

De nadelen van antiparochi

Met zo'n snel bouwsysteem kon de stad snel groeien, maar uiteindelijk zag elke wijk er hetzelfde uit. Liefhebbers van architectuur vonden het jammer dat de neoklassieke herenhuizen werden vervangen door een muur van beton.

Overal balkons

Athene maakt, in tegenstelling tot de meeste andere Europese steden, maximaal gebruik van balkonruimte. Sommige Grieken gebruiken ze voor spullen die niet binnen passen, anderen richten de ruimte in met meubilair. De mooiste balkons zijn meestal vol met bloemen, potplanten en klimplanten. Deze planten trekken soms kolibries, bijen en andere wilde vogels aan. Grieken die in het buitenland wonen, missen hun Griekse balkons en merken op dat het in andere steden, zoals Parijs, "zeldzaam is om een balkon te hebben – een bijna onbereikbare luxe". Als je door de grootste steden van Griekenland loopt en omhoog kijkt naar de appartementsgebouwen, is het moeilijk om een gebouw zonder balkon te vinden, zelfs in minder gewilde wijken. Waarom is dit in Griekenland wel het geval en in andere Europese steden niet?

Architectonisch erfgoed

Panos Dragonas, hoogleraar architectuur en stedenbouw aan de Universiteit van Patras, geeft een architectonische verklaring. Dragonas zegt: "In de appartementengebouwen uit het interbellum zien we de overgang van erkers naar kleine open balkons." Met andere woorden, ruimtes die vroeger ramen waren, werden na de oorlog balkons. Sommige architecten gaan nog verder terug in hun redenering. George Papadakis van architectenbureau Cadu zegt dat de architectuur in de oude Griekse wereld altijd overdekte buitenruimtes creëerde, zoals de oude stoas en de hayiati. In het hedendaagse Athene speelt het balkon natuurlijk nog steeds een centrale rol in het leven van de mensen. "De identiteit van de moderne Griekse stad wordt gevormd door de esthetiek van het balkon en al zijn accessoires", zegt Papadakis. Het weer in Griekenland speelt duidelijk een rol in de balkons die we zien. In vergelijking met de koudere klimaten in de rest van Europa en de Verenigde Staten gebruiken Grieken hun balkons meer dagen per jaar. In andere steden ligt de nadruk bij het bouwen misschien op het graven van diepe funderingen (minstens 1,8 meter diep om "onder de vorst" te komen). De focus ligt dus op het bouwen naar beneden, niet op het bouwen "naar buiten". Daarom zie je vaak kelders of souterrains in Noord-Europese gebouwen.

Invloed van de Griekse eilanden

Eilanden zijn niet de enige plekken met witte gebouwen in Griekenland. Anafiotika is geen eiland, maar een wijk in Athene, net onder de Akropolis. De wijk bestaat uit witgekalkte gebouwen, ramen met karakteristieke luiken in Cycladische stijl en geplaveide steegjes. De meeste mensen die zich in Anafiotika vestigden, kwamen in de 19e eeuw van het kleine Cycladische eiland Anafi. Anafiotika betekent letterlijk 'klein Anafi' en de bouwers uit deze wijk bouwden huizen die leken op hun oude huizen op het eiland.

Waarom wit en blauw?

De beslissing om huizen wit te 'verven' was vooral praktisch. Gezinnen leefden van het land, dus was het logisch om te bouwen met materialen die in de natuur voorhanden waren. Oorspronkelijk werden huizen op de eilanden gebouwd met donkere stenen. Als je door de belangrijkste dorpen van Mykonos wandelt, zie je zeker nog enkele huizen die in deze stijl zijn gebouwd. Steen was het logische bouwmateriaal, omdat het overal te vinden en gratis was. Maar omdat de stenen donker waren, absorbeerden ze het licht en werd het binnen ondraaglijk warm. Om hun huizen koeler te maken, schilderden ze de stenen met kalk – een mix van kalk, zout en water – wat veel goedkoper was dan verf.

Waar komt het blauw vandaan?

Ook hier geldt weer dat zuinigheid de boventoon voert. De blauwe kleur komt van een schoonmaakmiddel dat bekend staat als Loulaki (blauw poeder). Het lijkt op talkpoeder en was in vrijwel elk gezin te vinden. De merknaam verwijst ook naar het kleurpigment "loulaki", dat lijkt op indigo. Door het te mengen met kalk ontstaat de helderblauwe kleur die we vandaag de dag kennen op witte huizen in Griekenland. Dit blauw was ook nog eens goedkoop.