Επιρροές από τις αρχές του 20ού αιώνα
Η ανάγκη για στέγαση
Η Αθήνα είχε επείγουσα ανάγκη για στέγαση στις αρχές του 20ού αιώνα. Η πρώτη αύξηση του πληθυσμού σημειώθηκε το 1922 με την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες έφυγαν από την Τουρκία και στάλθηκαν στην Ελλάδα. Ο πληθυσμός της Αθήνας αυξήθηκε από 200.000 σε 500.000 σε λίγους μόνο μήνες. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, Έλληνες κατέφυγαν επίσης στην πόλη από την ύπαιθρο, όπου ο πόλεμος προκαλούσε φτώχεια. Αργότερα, τη δεκαετία του 1950, 500.000 εσωτερικοί μετανάστες μετακόμισαν στην Αθήνα και ο πληθυσμός διπλασιάστηκε ξανά. Λόγω αυτών των δύο περιόδων μετανάστευσης, η Αθήνα είχε απελπιστική ανάγκη από κατοικίες στην πρωτεύουσα.
Η λύση: Η «Αντιπαροχή»
Η αντιπαροχή επινοήθηκε ως τρόπος εξεύρεσης στέγης για τους νέους κατοίκους της Αθήνας. Η λέξη «αντιπαροχή» μεταφράζεται περίπου ως «αμοιβαία ανταλλαγή». Λειτουργεί ως εξής: ο ιδιοκτήτης του οικοπέδου παραχωρεί ένα οικόπεδο σε έναν κατασκευαστή, ο οποίος χτίζει μια πολυκατοικία. Σε αντάλλαγμα, ο ιδιοκτήτης του οικοπέδου λαμβάνει έναν αριθμό διαμερισμάτων στο ολοκληρωμένο κτίριο. Με αυτόν τον τρόπο, οι κατασκευαστές μπορούσαν να αναπτύξουν έργα χωρίς να χρειάζεται να επενδύσουν μεγάλα ποσά στην αγορά οικοπέδων. Σήμερα, αυτά τα κτίρια ονομάζονται «πολυκατοικίες». Αν έχετε επισκεφθεί την Αθήνα, έχετε συνηθίσει αυτή την εικόνα — ψηλές, ομοιόμορφες πολυκατοικίες από σκυρόδεμα με ομοιόμορφα μπαλκόνια, που εκτείνονται όσο φτάνει το μάτι.
Σύμφωνα με τον Πάνο Δραγώνα, καθηγητή Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας, δεν υπήρχε συγκεκριμένος νόμος που να επιτρέπει αυτή τη συναλλαγή. Ο ίδιος ο ελληνικός λαός το επινόησε. Η κυβέρνηση, βλέποντας τα πολλά οφέλη, δεν θέσπισε ρυθμίσεις για την κατάσταση. Προσέθεσε μόνο μερικούς περιορισμούς, όπως ένα όριο στο ύψος των πολυκατοικιών και απαγόρευση κατασκευής πάνω από αρχαιολογικούς χώρους. Η ιδέα της ελληνικής κυβέρνησης ήταν να τονώσει τις κατασκευές προκειμένου να ενισχύσει την ελληνική οικονομία. Το φορολογικό σύστημα της εποχής ευνοούσε επίσης τις νέες κατασκευές, καθώς οι μεταβιβάσεις ακινήτων (σε αντίθεση με τις νέες κατασκευές) επιβαρύνονταν με υψηλό φόρο. Για τους εργολάβους, το χαμηλό κόστος κατασκευής ήταν ιδανικό, καθώς σήμαινε ότι δεν χρειάζονταν μεγάλο δάνειο για να ξεκινήσουν την κατασκευή.
Τα οφέλη της αντιπαροχής
Χάρη στο σύστημα της αντιπαροχής, χιλιάδες Έλληνες μπόρεσαν να βρουν εργασία στον κατασκευαστικό κλάδο και να στέλνουν χρήματα στις οικογένειές τους στην επαρχία. Μεταξύ του 1950 και του 1977, όταν το σύστημα των πολυκατοικιών ήταν δημοφιλές, η οικονομία παρουσίαζε ετήσια αύξηση 7,7%, καταλαμβάνοντας τη δεύτερη θέση μετά την Ιαπωνία. Αυτό οφείλεται κυρίως στον κατασκευαστικό κλάδο. Μερικοί λένε μάλιστα ότι το σύστημα της αντιπαροχής έθεσε τέλος στον εμφύλιο πόλεμο στην Ελλάδα, ο οποίος διήρκεσε από το 1946 έως το 1949. Ο Πάνος Δραγώνας, καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας, αναφέρει ότι «η αντιπαροχή μετέτρεψε την πολωμένη κοινωνία της δεκαετίας του 1940 σε μια ευρεία μεσαία τάξη». Έτσι, δεν υπήρχε λόγος για σύγκρουση μεταξύ πλουσίων και φτωχών. Αντί για πλούσιες και φτωχές γειτονιές, όλοι ζούσαν μαζί στα ίδια κτίρια — τις πολυκατοικίες.
Τα μειονεκτήματα της αντιπαροχής
Με ένα τόσο γρήγορο σύστημα δόμησης, η πόλη μπόρεσε να αναπτυχθεί ραγδαία, αλλά κάθε γειτονιά κατέληξε να μοιάζει με τις άλλες. Οι λάτρεις της αρχιτεκτονικής λυπήθηκαν που είδαν τα νεοκλασικά αρχοντικά να αντικαθίστανται από έναν τοίχο από σκυρόδεμα.
Μπαλκόνια παντού
Η Αθήνα, σε αντίθεση με τις περισσότερες άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, αξιοποιεί στο έπακρο τον χώρο των μπαλκονιών. Μερικοί Έλληνες τα χρησιμοποιούν για αντικείμενα που δεν χωράνε μέσα, ενώ άλλοι διακοσμούν τον χώρο με έπιπλα. Τα πιο ευχάριστα στην όψη μπαλκόνια είναι συνήθως γεμάτα λουλούδια, γλάστρες και αναρριχώμενες κληματίδες. Αυτά τα φυτά προσελκύουν μερικές φορές κολίβρια, μέλισσες και άλλα άγρια πουλιά. Οι Έλληνες που διαμένουν στο εξωτερικό νοσταλγούν τα ελληνικά μπαλκόνια τους, σημειώνοντας ότι σε άλλες πόλεις όπως το Παρίσι, «είναι σπάνιο να έχεις μπαλκόνι – μια σχεδόν απρόσιτη πολυτέλεια». Περπατώντας στις μεγαλύτερες πόλεις της Ελλάδας και κοιτάζοντας προς τα πάνω τις πολυκατοικίες, είναι δύσκολο να εντοπίσεις ένα κτίριο χωρίς μπαλκόνι, ακόμη και σε λιγότερο επιθυμητές περιοχές. Γιατί συμβαίνει αυτό στην Ελλάδα και όχι σε άλλα ευρωπαϊκά αστικά κέντρα;
Αρχιτεκτονική κληρονομιά
Ο Πάνος Δραγόνας, καθηγητής Αρχιτεκτονικής και Αστικού Σχεδιασμού στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας, δίνει μια αρχιτεκτονική εξήγηση. Ο Δραγόνας λέει: «Στα πολυκατοικία της μεσοπολεμικής περιόδου, παρατηρούμε τη μετάβαση από τα παράθυρα προεξοχής σε μικρά ανοιχτά μπαλκόνια». Με άλλα λόγια, χώροι που κάποτε ήταν παράθυρα μετατράπηκαν σε μπαλκόνια μετά τον πόλεμο. Ορισμένοι αρχιτέκτονες ανατρέχουν ακόμη πιο πίσω στο χρόνο με τη συλλογιστική τους. Ο Γιώργος Παπαδάκης από το αρχιτεκτονικό γραφείο Cadu αναφέρει ότι η αρχιτεκτονική στον αρχαίο ελληνικό κόσμο δημιουργούσε πάντα εξωτερικούς σκεπαστούς χώρους, όπως οι αρχαίες στοές και οι χαϊάτι.
Στη σημερινή Αθήνα, φυσικά, το μπαλκόνι εξακολουθεί να διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη ζωή των κατοίκων της. «Η ταυτότητα της σύγχρονης ελληνικής πόλης διαμορφώνεται από την αισθητική του μπαλκονιού και όλων των εξαρτημάτων του», λέει ο Παπαδάκης. Ο καιρός στην Ελλάδα παίζει σαφώς ρόλο στα μπαλκόνια που βλέπουμε. Σε σύγκριση με τα ψυχρότερα κλίματα στην υπόλοιπη Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι Έλληνες χρησιμοποιούν τα μπαλκόνια τους για περισσότερες ημέρες του χρόνου. Σε άλλες πόλεις, η έμφαση στην οικοδόμηση μπορεί να δίνεται στο βάθος εκσκαφής για τα θεμέλια (τουλάχιστον 6 πόδια βάθος για να φτάσουν «κάτω από τον παγετό»). Έτσι, η προσοχή εστιάζεται στην κατασκευή προς τα κάτω, όχι στην επέκταση «προς τα έξω». Για αυτόν τον λόγο, είναι συνηθισμένο να βλέπουμε κελάρια ή υπόγεια στα κτίρια της Βόρειας Ευρώπης.
Επιρροή από τα ελληνικά νησιά
Τα νησιά δεν είναι τα μόνα μέρη με λευκά κτίρια στην Ελλάδα. Τα Αναφιώτικα δεν είναι νησί, αλλά μια γειτονιά της Αθήνας, ακριβώς κάτω από την Ακρόπολη. Η περιοχή περιλαμβάνει ασβεστωμένα κτίρια, παράθυρα με χαρακτηριστικά παραθυρόφυλλα κυκλαδικού ρυθμού και πλακόστρωτα σοκάκια. Οι περισσότεροι από τους κατοίκους της περιοχής των Αναφιωτικών ήρθαν τον 19ο αιώνα από το μικρό κυκλαδίτικο νησί της Άναφης. Το όνομα «Αναφιωτικά» σημαίνει κυριολεκτικά «μικρή Άναφη», και οι οικοδόμοι αυτής της γειτονιάς έχτισαν σπίτια που μιμούνται τα παλιά σπίτια του νησιού τους.
Γιατί λευκό και μπλε;
Η απόφαση να «βαφτούν» τα σπίτια λευκά ήταν, πάνω απ' όλα, πρακτική. Οι οικογένειες ζούσαν από τη γη, οπότε ήταν λογικό να χτίζουν με υλικά που προέρχονταν από το φυσικό περιβάλλον. Αρχικά, τα σπίτια στα νησιά χτίζονταν με σκούρες πέτρες. Αν κάνετε μια βόλτα στα κύρια χωριά της Μυκόνου, σίγουρα θα δείτε κάποια σπίτια που εξακολουθούν να είναι χτισμένα με αυτό το στυλ. Η πέτρα ήταν το λογικό δομικό υλικό, καθώς ήταν πανταχού παρούσα και δωρεάν. Ωστόσο, λόγω του σκούρου χρώματός της, οι πέτρες απορροφούσαν το φως και το εσωτερικό ζεσταινόταν σε ανυπόφορες θερμοκρασίες. Για να δροσίσουν τους χώρους τους, έβαφαν τις πέτρες με ασβέστη – ένα μείγμα ασβέστη, αλατιού και νερού – το οποίο ήταν πολύ φθηνότερο από το χρώμα.
Από πού προήλθε το μπλε;
Και πάλι, κυριαρχεί η λιτότητα. Το μπλε χρώμα προέρχεται από ένα καθαριστικό γνωστό ως «λουλάκι» (μπλε σκόνη). Είναι σαν το ταλκ και υπήρχε σχεδόν σε κάθε οικογενειακό σπίτι. Το όνομα της μάρκας αναφέρεται επίσης στη χρωστική ουσία «λουλάκι», η οποία είναι παρόμοια με το ινδικό. Η ανάμειξή της με ασβέστη δημιουργεί το έντονο μπλε χρώμα που γνωρίζουμε σήμερα στα λευκά σπίτια της Ελλάδας. Αυτό το μπλε ήταν επίσης φθηνό.
