Wat is Griekse Rebetiko-muziek?

Geschiedenis en cultuur

09.07.2024

The Famous Rebetiko Quartet of Piraeus in 1934

Heeft Griekenland een ‘nationale’ muziekstijl? Wat is die muziek die ik in Griekse taverna’s hoor? Wat voor soort muziek wordt er op de bouzouki gespeeld? Het antwoord op al deze vragen (afhankelijk van wie u het vraagt) is een muziekgenre in Griekenland dat ‘rebetiko’ heet. In dit artikel beantwoorden we al uw vragen over rebetiko.

Wat is rebetiko?

Er zijn maar weinig dingen die zo Grieks zijn als rebetiko-muziek. Rebetiko is de stedelijke volksmuziek van de Grieken, met name de allerarmsten, die in het begin van de 20e eeuw ontstond. Het vormt de basis voor vele andere soorten populaire Griekse muziek die u vandaag de dag in Griekenland hoort.

Welke instrumenten worden er in rebetiko gebruikt?

De belangrijkste instrumenten van de rebetiko zijn de bouzouki, de baglamas (een kleine versie van de bouzouki) en de gitaar. De bouzouki is het meest herkenbare en symbolische rebetiko-instrument.

Wat is de bouzouki?

De bouzouki lijkt qua vorm een beetje op een gitaar, maar de klankkast is rond. De bouzouki heeft doorgaans drie of vier snaren, en de meeste rebetiko-liederen volgen een of meer toonladders die 'dromoi' worden genoemd. In het Grieks betekent 'dromoi' 'wegen' of 'routes'. De dromoi zijn afgeleid van de 'makam' – melodietypen die hun oorsprong vinden in Byzantium. Daarom heeft de bouzouki een uitgesproken 'oosterse' klank. Er kan echter ook westerse muziek op de bouzouki worden gespeeld. Dit geldt met name voor de bouzouki met vier snaren, die tegenwoordig populairder is en ontworpen is om de speelstijl van de westerse gitaar na te bootsen. Andere instrumenten in de rebetiko zijn onder meer de klarinet, kanonaki, oud, santur, viool en vingerbekkens.

Wanneer ontstond de rebetiko?

De rebetiko-beweging in Griekenland ontstond in de jaren twintig van de vorige eeuw, toen Griekse vluchtelingen uit Turkije kwamen na te zijn gevlucht voor de rampen in Smyrna en Klein-Azië (het huidige Izmir en Istanbul). Dit was een tijd van ontbering, armoede en leed voor de nieuwkomers in Griekenland, die familieleden, huizen en bezittingen hadden verloren. Hun enige toevluchtsoord was muziek en dans. Dit bood hen een uitlaatklep om hun verdriet te uiten.

De beginjaren van de rebetiko

In het begin van de rebetiko-beweging werd rebetiko voornamelijk gespeeld in ondergrondse bars, zogenaamde 'tekedes', die in de jaren dertig vooral in Piraeus te vinden waren. Griekse vluchtelingen kwamen samen met andere 'manges' (jonge, deugdzame, mannelijke mannen uit die tijd), werden dronken of high, en gaven uiting aan hun verdriet, droefheid, liefde en andere intense emoties door de zebekiko-dans te dansen.

Wat is de zebekiko?

Dit is waarschijnlijk een van de Griekse dansen die u in films of op een Griekse bruiloft hebt gezien. Tijdens de zebekiko-dans is één man alleen, langzaam draaiend, dronken, enkele minuten lang het middelpunt van het universum, terwijl hij langzaam spreekt via zijn bewegingen. Voor hem is het een psychologische zuivering – een therapie die hij nergens anders vond. Hem onderbreken of opstaan en zijn dans verstoren was de ultieme belediging. Aan het einde van de dans, na deze intense uitdrukking van emotie, is de wereld te klein. Zij is niet in staat om de danser of zijn beste vriend, die toekijkt, een oplossing te bieden voor hun vele pijnen. Om deze spanning los te laten, werd een bord in de buurt kapotgeslagen. Soms werden een glas, bestek, een stoel of zelfs de hele tafel gegooid.

Beroemde rebetiko-muzikanten uit het begin van de 20e eeuw

Tot de belangrijkste rebetiko-muzikanten uit het begin van de 20e eeuw behoren Markos Vamvakaris en Giannis Papayioannou. Vamvakaris is misschien wel de beroemdste en staat bekend als de 'patriarch van de rebetiko', omdat veel van de bekendste rebetiko-muzikanten door Vamvakaris zijn geïnspireerd.

Periode van rebetiko-censuur

In 1936 kwam het regime van Ioannis Metaxas aan de macht en censureerde het de rebetiko-muziek omdat deze als onfatsoenlijk werd beschouwd en teksten bevatte over drugs en criminele activiteiten. Rebetiko-componisten werden in sommige gevallen gedwongen de teksten van hun eigen liederen te wijzigen. Ook werden alle tekedes, waar rebetes traditioneel samenkwamen om muziek te spelen, gesloten. Dit is een van de redenen voor de toenemende populariteit van de 'baglamas' – een kleinere, draagbaardere versie van de bouzouki die voor de politie verborgen kon worden gehouden en klein genoeg was om onder een jas te verbergen.

De beroemde lezing van Manos Hatzidakis

In 1948 zou de rebetiko-wereld voorgoed veranderen. Manos Hatzidakis schokte de muziekwereld met een beroemde lezing over rebetiko. Zelf was hij geen rebetiko-componist, maar hij werd gegrepen door de emotie in rebetiko. Tot Hatzidakis werd het genre geassocieerd met de onderwereld, criminaliteit en hasjroken. In zijn lezing richtte Hatzidakis zich echter op de diepgaande muzikale expressie en de traditionele wortels van de rebetiko-muziek, waarbij hij de werken van Markos Vamvakaris en Vasillis Tsitsanis (een andere beroemde rebetiko-muzikant die in de jaren dertig ongeveer 100 van zijn eigen nummers opnam) prees. Hatzidakis bewerkte klassieke rebetiko-melodieën tot zijn eigen pianocomposities.

De opkomst van de archondorebetika

In de jaren vijftig ontstond een nieuwe vorm van rebetiko, genaamd “Archondorebetika” (“adellijke rebetika”). Deze meer verfijnde stijl van rebetiko werd geaccepteerd door de midden- en hogere klasse, waardoor componisten het muziekgenre konden ontwikkelen tot iets dat zich duidelijk onderscheidde van zijn 'underground'-verleden. Zo voegde Manolis Chiotis in 1953 op beroemde wijze een vierde paar snaren toe aan de bouzouki, waardoor deze als een gitaar kon worden bespeeld. Als gevolg daarvan begon de rebetiko te verwestersen. Hij voegde ook Latijns-Amerikaanse en Zuid-Amerikaanse ritmes toe uit de flamenco en de rumba, wat zijn muziek een luchtiger gevoel gaf in vergelijking met de rebetiko-liederen van Vamvakaris. Andere archondorebetiko-componisten uit die tijd kozen ervoor om piano, drums en de accordeon aan hun melodieën toe te voegen.

Mikis Theodorakis en de opkomst van de “entechno”-volksmuziek

Parallel aan de opkomst van de archodorebetiko ontstond in Griekenland de zogenaamde “entechno”- of “artistieke volksmuziek”-beweging. Deze werd gekenmerkt door de combinatie van Griekse volksritmes, orkestrale muziek en poëtische teksten. Mikis Theodorakis, een van de belangrijkste hedendaagse Griekse componisten, was een van de beroemdste schrijvers van entechno-muziek. Theodorakis stond ook bekend om zijn banden met de Communistische Partij van Griekenland en zijn actieve rol in het Griekse verzet (zowel tijdens de Tweede Wereldoorlog als tijdens de Griekse militaire junta). Theodorakis stond erom bekend volkselementen te vermengen met Griekse poëzie, en zijn stijl was opvallend dramatischer en epischer dan die van Manos Hadzidakis, wiens stijl zachter en lyrischer was. Toen dichter Giannis Ritsos in 1958 een exemplaar van zijn beroemde boek “Epitaph” naar Theodorakis stuurde, bewerkte Theodorakis het tot een voorstelling, met Grigoris Bithikotsis als zanger. Volgens het verhaal schreef Theodorakis de eerste versie van de compositie terwijl hij de 20 gedichten in Epitaph las op de parkeerplaats van een supermarkt, in afwachting van het moment dat zijn vrouw klaar was met boodschappen doen. Epitaph volgt het verhaal van een moeder die intens rouwt om het verlies van haar zoon tijdens de arbeidersprotesten in Thessaloniki in 1936. Epitaph was een enorme hit en het was een van de eerste verschijningen van “entechno”-muziek in Griekenland.

Het 'Gouden Tijdperk'

Begin jaren zestig introduceerde Manos Hadzidakis de bouzouki in de beroemde film 'Never on Sunday', die door miljoenen mensen over de hele wereld werd bekeken. Mikis Theodorakis schreef de soundtrack voor 'Zorba the Greek', die mogelijk de bekendste Griekse film aller tijden werd – met name vanwege de scène waarin Zorba danst op de klanken van de bouzouki. Deze vernieuwingen zorgden ervoor dat het in Griekenland alom geliefde genre – 'Laiko' – nieuwe hoogten bereikte. Het laiko-genre wordt ook wel "volkslied" of "stedelijke volksmuziek" genoemd. Laiko bestond al in de jaren 40 en 50 dankzij de vroege hits van Tsitsanis, maar het werd in de jaren 60 snel populair. De groei van Laiko was te danken aan twee verschillende krachten. Ten eerste: het entechno-genre, dat groeide dankzij de verfijnde en poëtische composities van Hadzidakis en Theodorakis. Ten tweede: van de diepe, ontroerende stemmen van Grigoris Bithikotsis en Stelios Kazantzidis, wier liederen gekenmerkt werden door gepassioneerde emoties en vaak thema's als liefdesverdriet, onbeantwoorde liefde en vreugde bevatten.

Stavros Xarchakos: “The Sound of Greece”

Ergens tussen de epische muziek van Theodorakis en de esoterische, lyrische klanken van Hadzidakis ontstond een briljante componist met een geheel eigen geluid: Stavros Xarchakos. Xarchakos, vaak bekend als de “Sound of Greece”, wist de essentie van het geluid van de natie te vangen. Aan het begin van zijn carrière schreef Stavros Xarchakos voornamelijk voor theater en film. Xarchakos’ eerste grote successen waren de liederen “Aponi Zoi” (Wreed Leven) en “Ftochologia” (Arme arbeidersklasse), die werden vertolkt door Grigoris Bithikotsis. Zijn misschien wel beroemdste album heette The Rebetiko en werd in 1983 uitgebracht, samen met een film met dezelfde naam.

Waar kan ik tegenwoordig rebetiko-muziek vinden in Griekenland?

Rebetiko-muziek is te vinden in veel koffiehuizen en taverna's in Griekenland, zowel op het vasteland als op de eilanden. De regio's in Griekenland met de hoogste dichtheid aan rebetiko-locaties zijn de grote steden Athene en Thessaloniki. Hoewel andere muziekgenres tegenwoordig populairder zijn onder jonge Grieken, wordt rebetiko nog steeds live gespeeld in traditionele Griekse taverna's, vaak als begeleiding bij een maaltijd. Wij raden u aan een rebetiko-ervaring toe te voegen aan uw verblijf in Griekenland, omdat u via rebetiko-muziek veel kunt leren over de Griekse cultuur.