Wat is Griekse Rebetiko-muziek?

Heeft Griekenland een 'nationale' muziek? Wat is die muziek die ik in Griekse taverna's hoor? Wat voor soort muziek wordt er op de bouzouki gespeeld? Het antwoord op al deze vragen (afhankelijk van wie je het vraagt) is een muziekgenre in Griekenland dat 'rebetiko' heet. In dit artikel beantwoorden we al je vragen over rebetiko. 

Wat is rebetiko? 

Er zijn maar weinig dingen die zo Grieks zijn als rebetiko-muziek.  

Rebetiko is de populaire stadsmuziek van de Grieken, vooral van de armste, die in het begin van de 20e eeuw is ontstaan. Het vormt de basis voor veel andere soorten populaire Griekse muziek die je vandaag de dag in Griekenland hoort.

Welke instrumenten worden gebruikt in rebetiko? 

De belangrijkste instrumenten van rebetiko zijn de bouzouki, de baglamas (een kleine versie van de bouzouki) en de gitaar. De bouzouki is het meest herkenbare en symbolische rebetiko-instrument.  

Wat is de bouzouki? 

De bouzouki lijkt een beetje op een gitaar, maar de vorm van de klankkast is rond. De bouzouki heeft meestal drie of vier sets snaren en de meeste rebetiko-liedjes volgen een of meer toonladders die "dromoi" worden genoemd. In het Grieks betekent "dromoi" "wegen" of "routes". De dromoi zijn afgeleid van de "makam" – melodietypes die hun oorsprong vinden in Byzantium. Daarom heeft de bouzouki een duidelijk "oosterse" klank. Maar je kunt ook westerse muziek spelen op de bouzouki.  

Dit geldt vooral voor de bouzouki met vier sets snaren, die tegenwoordig populairder is en is ontworpen om de speelstijl van de westerse gitaar na te bootsen. Andere instrumenten in rebetiko zijn de klarinet, kanonaki, oud, santur, viool en vingerbekkens. 

Wanneer is rebetiko ontstaan? 

De rebetiko-beweging in Griekenland begon in de jaren twintig van de vorige eeuw, toen Griekse vluchtelingen uit Turkije kwamen nadat ze waren gevlucht voor de rampen in Smyrna en Klein-Azië (het huidige Izmir en Istanbul).

Het was een moeilijke tijd vol armoede en pijn voor de nieuwkomers in Griekenland, die hun familie, huizen en bezittingen hadden verloren. Hun enige toevluchtsoord was muziek en dans. Het bood hen een uitlaatklep om hun verdriet te uiten.

De beginjaren van rebetiko 

In het begin van de rebetiko-beweging werd rebetiko vooral gespeeld in ondergrondse bars, 'tekedes' genaamd, die in de jaren dertig vooral in Piraeus te vinden waren. Griekse vluchtelingen kwamen samen met andere 'manges' (jonge, deugdzame, mannelijke mannen uit die tijd), werden dronken of stoned en ondernamen de ultieme uitstap om hun verdriet, droefheid, liefde en andere intense emoties te uiten door de zebekiko-dans te dansen. 

Wat is de Zebekiko? 

Dit is waarschijnlijk een van de Griekse dansen die je in films of op een Griekse bruiloft hebt gezien. Tijdens de zebekiko-dans is één man alleen, langzaam draaiend, dronken, een paar minuten lang het middelpunt van het universum, langzaam pratend door zijn bewegingen. Voor hem is het een psychologische reiniging – een therapie die hij nergens anders kon vinden. Hem onderbreken of opstaan en zijn dans verstoren was de ultieme belediging. 

Aan het einde van de dans, na deze intense uitbarsting van emotie, is de wereld te klein. Ze kan de danser of zijn beste vriend die toekijkt geen oplossing bieden voor hun vele pijnen. Om deze spanning los te laten, werd een bord in de buurt kapotgeslagen. Soms werd er een glas, bestek, een stoel of zelfs de hele tafel gegooid.

Beroemde rebetiko-muzikanten uit het begin van de 20e eeuw

Enkele van de belangrijkste rebetiko-muzikanten uit het begin van de 20e eeuw zijn Markos Vamvakaris en Giannis Papayioannou. Vamvakaris is misschien wel de beroemdste en staat bekend als de "patriarch van de rebetiko", omdat veel van de bekendste rebetiko-muzikanten door Vamvakaris zijn geïnspireerd.

Periode van rebetiko-censuur

In 1936 kwam het regime van Ioannis Metaxas aan de macht en werd rebetiko-muziek gecensureerd omdat het als onfatsoenlijk werd beschouwd en teksten bevatte over drugs en criminele activiteiten. Rebetiko-componisten werden in sommige gevallen gedwongen om de teksten van hun eigen liedjes te veranderen. 

Ook werden alle tekedes, waar rebetes traditioneel samenkwamen om muziek te spelen, gesloten. Dit is een van de redenen voor de toename in populariteit van de 'baglamas' – een kleinere, meer draagbare versie van de bouzouki die voor de politie verborgen kon worden gehouden en klein genoeg was om onder een jas te verstoppen.

De beroemde lezing van Manos Hatzidakis

In 1948 zou de rebetiko-wereld voorgoed veranderen. Manos Hatzidakis schudde de muziekwereld wakker met een beroemde lezing over rebetiko. Zelf was hij geen rebetiko-componist, maar hij was gefascineerd door de emotie in rebetiko. Tot Hatzidakis werd het genre geassocieerd met de onderwereld, criminaliteit en hasj roken.

In zijn lezing richtte Hatzidakis zich echter op de diepe muzikale expressie en traditionele wortels van rebetiko-muziek, waarbij hij de werken van Markos Vamvakaris en Vasillis Tsitsanis (een andere beroemde rebetika-speler die in de jaren dertig ongeveer 100 van zijn eigen nummers opnam) prees. Hatzidakis bewerkte klassieke rebetiko-melodieën tot zijn eigen pianocomposities.

De opkomst van Archondorebetika

In de jaren vijftig ontstond een nieuwe vorm van rebetiko, genaamd "